بهترین راه برای معرفی الگو به نوجوان، پرسشگری و گفتوگوست، نه موعظه کردن و تحمیل نظر. اگر میخواهیم نوجوان از یک شخصیت اثرگذار الگو بگیرد، نباید صرفاً ویژگیهای مثبت او را برایش برشماریم و از او بخواهیم همان رفتارها را تکرار کند، بلکه باید فرصت فکر کردن و تحلیلکردن را در اختیارش قرار دهیم جوان آنلاین: الهه طریقی، استاد دانشگاه و عضو انجمن روانشناسی ایران میگوید: هدف این نیست که کودک و نوجوان صرفاً از یک قهرمان تقلید کند، بلکه باید بتواند با شناخت و تحلیل نقادانه رفتارهای او ویژگیهایی را که ارزش الگوبرداری دارند، در زندگی خودش به کار بگیرد. متن گفتوگو با این کارشناس را در ادامه میخوانید.
رفتار و انتخابهای روزمره والدین چگونه بر شکلگیری روحیه مسئولیتپذیری در فرزندان اثر میگذارد؟
کودکان آن رفتاری را دارند که دیدهاند، نه آنچه را که میشنوند. رفتار روزمره والدین، بیش از توصیهها و نصیحتهایشان بر شکلگیری شخصیت فرزندان اثر میگذارد. تعهد به مسئولیتها، پذیرش اشتباهات، نظم و برنامهریزی در زندگی روزمره والدین، بهترین الگوی رفتاری برای کودکان است. وقتی کودک مسئولیتپذیری را در رفتار پدر و مادرش میبیند این ویژگی برای او به یک ارزش واقعی و درونی تبدیل میشود و دیگر نیازی نیست والدین دائماً با پند و نصیحت او را به انجام مسئولیتهایش تشویق کنند. والدین از حدود دوسالگی میتوانند مسئولیتهای ساده را به کودک خود بسپارند. البته این کار باید متناسب با سن و توانایی او و به شکل بازیگونه آغاز شود. برای مثال، جمعکردن اسباببازیها میتواند یکی از نخستین مسئولیتهای کودک در خانه باشد. نکته مهم این است که مسئولیتها باید متناسب با سن کودک باشند و بدون منت گذاشتن، سرزنش یا وابسته کردن کودک به پاداش مالی به او سپرده شوند. هدف این است که کودک از انجام این کارها احساس رضایت و لذت کند و مسئولیتپذیری را بخشی طبیعی از زندگی بداند نه وظیفهای تحمیلی که مجبور به انجام آن است.
چرا بعضی نوجوانان نسبت به مشکلات و نیازهای اطرافیانشان بیتفاوتند؟ خانواده چه نقشی در شکلگیری این بیتفاوتی یا توجه به دیگران دارد؟
ریشه بسیاری از بیتفاوتیهای نوجوانان را باید در شیوه تربیتی والدین جستوجو کرد. گاهی افراط در حمایت و تأمین تمام نیازهای فرزند و گاهی نیز بیتفاوتی و بیتوجهی عاطفی والدین، زمینهساز چنین رفتاری میشود. وقتی همه امکانات و خواستههای کودک بدون هیچ مشارکت و تلاشی از سوی او فراهم باشد، ممکن است بهتدریج رنجها و نیازهای دیگران را نبیند و احساس مسئولیتی در برابر اطرافیان خود نداشته باشد. در مقابل، مشارکت و همدلی در محیط خانواده میتواند الگویی برای فرزند باشد. وقتی نوجوان میبیند اعضای خانواده به دیگران توجه میکنند و در کارهای داوطلبانه و امور خیرخواهانه مشارکت دارند این رفتار را نیز یاد میگیرد و بهتدریج در زندگی خود به کار میبندد.
برای گسترش این حس مسئولیتپذیری در محیط مدرسه وجامعه چه باید کرد؟
برای گسترش این حس مسئولیتپذیری باید فرزند را در فعالیتهای جمعی مشارکت دهیم. مسئولیتهای گروهی در مدرسه و کلاس، فعالیتهای داوطلبانه و حتی مشارکت در کارهای نیکوکارانه خانوادگی میتوانند فرصتهای مناسبی برای این تجربه باشند. نکته اصلی این است که نوجوان در عمل تجربه کند رفتار و تصمیمهای او چه تأثیری بر دیگران و جمع میگذارد. وقتی متوجه شود عملکردش فقط به خودش محدود نیست و میتواند در زندگی اطرافیان و محیط اجتماعی نیز اثرگذار باشد، احساس مسئولیت از محیط خانه فراتر میرود و به مدرسه و جامعه گسترش پیدا میکند.
در کنار رفتار والدین، انتخاب الگوهای مناسب نیز در شکلگیری شخصیت و مسئولیتپذیری کودک و نوجوان نقش دارد. چگونه میتوان با فرزندان درباره تصمیمها و انتخابهای یک شخصیت اثرگذار گفتوگو کرد تا خودشان ویژگیهای ارزشمند و قابل الگوبرداری او را کشف کنند؟
بهترین راه برای معرفی الگو به نوجوان، پرسشگری و گفتوگوست، نه موعظه کردن و تحمیل نظر. اگر میخواهیم نوجوان از یک شخصیت اثرگذار الگو بگیرد، نباید صرفاً ویژگیهای مثبت او را برایش برشماریم و از او بخواهیم همان رفتارها را تکرار کند، بلکه باید فرصت فکر کردن و تحلیل کردن را در اختیارش قرار دهیم. میتوان در خانواده فضایی شبیه یک تریبون آزاد ایجاد کرد تا نوجوان بتواند آزادانه درباره شخصیتها، رفتارها و تصمیمهای آنها نظر بدهد. برای مثال از او بپرسیم: «به نظرت نقاط قوت و ضعف این شخصیت چه بود؟»، «چرا چنین تصمیمی گرفت؟» یا «اگر جای او بودی، چه انتخابی میکردی؟» این پرسشها کمک میکند نوجوان به جای پذیرش بیچونوچرای یک الگو، درباره رفتارها و انتخابهای او فکر کند، آنها را بسنجد و به درک شخصی خودش از ویژگیهای ارزشمند برسد. در واقع، هدف این نیست که کودک و نوجوان صرفاً از یک قهرمان تقلید کند، بلکه باید بتواند با شناخت و تحلیل نقادانه رفتارهای او، ویژگیهایی را که ارزش الگوبرداری دارند، در زندگی خودش به کار بگیرد.