حاج قاسم، چون دغدغه خودسازی داشت، در مواجهه با طیفهای مختلف مردم، از موضع «مچگیری» وارد نمیشد، بلکه با نگاه یک پدر دلسوز رفتار میکرد. شهید سلیمانی به انسانها نگاه مصرفی و جناحی نداشت، بلکه رابطهاش با جامعه بر پایه الفت پدری شکل گرفته بود جوان آنلاین: حجتالاسلام محمدمهدی الهیمنش، مدرس، پژوهشگر و استاد تربیت و روانشناسی اسلامی در گفتوگو با «جوان» میگوید: قهرمان کسی است که در سختیها زانو نزند. حاج قاسم در پیچیدهترین بحرانها، هرگز کلامی که بوی ضعف یا التماس به بیگانگان بدهد بر زبان نیاورد؛ این استغنای درونی به نوجوان حس عزت بخشید. نسل جوان نسبت به دوگانگی گفتار و رفتار حساس است. شهید سلیمانی مصداق زنده دعوت با عمل و تلاش بود؛ او پیش از دیگران، خودش در خط مقدم ایستاده بود؛ متن گفتوگو با وی به شرح زیر است.
از منظر تربیت اسلامی، اساساً قهرمان چه کسی است و چه تفاوتی میان قهرمان واقعی در منظومه فکری اسلام با چهرههای محبوب و مشهور در فضای رسانهای امروز وجود دارد؟
تفاوت قهرمان واقعی در نگاه تربیت اسلامی با چهرههای مشهور رسانهای (سلبریتیها) این است که سلبریتیها غالباً اعتبار خود را از هیاهو، دیدهشدن و کف زدن مخاطب میگیرند و گاه خودشان اسیر موجها و پسند روزمره مردمند، اما قهرمان حقیقی در اسلام، انسانی خودساخته و رها از زنجیر هوسها و تحسینهاست؛ او به جای اینکه مردم را متوقف و شیفته شخص خودش کند، دست آنها را میگیرد و به یک «هدف و مسیر متعالی» پیوند میزند.
امروز نوجوانان در معرض حجم گستردهای از الگوهای مجازی و اینفلوئنسرها قرار دارند. از منظر تربیتی، چرا نسل جدید تا این اندازه به دنبال الگوهای بیرونی است و این مسئله چه ارتباطی با بحران هویت و خلأ الگو در خانواده و جامعه دارد؟
اولین تکیهگاهی که هر فرزندی در زندگی میشناسد، پدر و مادر هستند. فرزندان در سالهای نخست زندگی، آیینه تمامنمای رفتار و تحلیل مادر خانهاند. اتفاقاً پیمایشهای ملی اخیر نشان میدهد برخلاف تصور رایج درباره گسست نسلی، نهاد خانواده هنوز هم در صدر است، طوری که همچنان «مادر» الگوی اول دختران و «پدر» الگوی اول پسران به شمار میرود، اما همین پیمایش، یک زنگ خطر بزرگ را به صدا درمیآورد که در خانوادههایی که مشاجره، تنش و اختلاف بالا میگیرد، آمار نوجوانان «بیالگو» یا متمایل به چهرههای بیرونی و همچنین رفتارهای پرخطر تا چند برابر جهش پیدا میکند.
در تربیت اسلامی، چه شاخصهایی یک انسان را به الگویی شایسته برای جامعه تبدیل میکند و اگر بخواهیم شخصیت شهید حاج قاسم سلیمانی را با این شاخصها ارزیابی کنیم، کدام ویژگیهای ایشان برجستهتر است؟
در منطق تربیت دینی، برای اینکه یک شخصیت به الگویی ماندگار تبدیل شود، سه شرط پایه از جمله برخورداری از جاذبههای شخصیتی ملموس؛ دوم، خودساختگی و پختگی درونی و سوم، امکان همزیستی و لمس جزئیات منش او لازم است. وقتی شخصیت شهید سلیمانی را با این تراز میسنجیم، راز جاذبه شگفتانگیز ایشان روشن میشود. نوجوان در گام اول با مفاهیم انتزاعی ارتباط نمیگیرد؛ او شیفته شجاعت، قدرت، نترس بودن، هوش راهبردی و منجی بودن است. حاج قاسم قهرمان واقعی صحنههای خطر بود، نه قهرمان خیالی فیلمها. قهرمان کسی است که در سختیها زانو نزند. حاجقاسم در پیچیدهترین بحرانها، هرگز کلامی که بوی ضعف یا التماس به بیگانگان بدهد بر زبان نیاورد؛ این استغنای درونی به نوجوان حس عزت بخشید. نسل جوان نسبت به دوگانگی گفتار و رفتار حساس است. شهید سلیمانی مصداق زنده دعوت با عمل و تلاش بود؛ او پیش از دیگران، خودش در خط مقدم ایستاده بود.
یکی از ویژگیهای مهم شهید سلیمانی، جمع کردن افراد با سلایق و دیدگاههای مختلف حول یک هدف مشترک بود. از منظر تربیت اسلامی، این روحیه چگونه شکل میگیرد؟
در معارف تربیتی ما، ریشه بسیاری از تکبرها و دوقطبیسازیها، نه از سر قوت، بلکه ناشی از «ضعف و ذلتی است که فرد در درون نفس خود حس میکند»؛ چنانکه امام صادق (ع) میفرمایند هیچکس تکبر نمیکند مگر به خاطر ذلتی که در درون خویش مییابد. انسانی که از درون احساس ناامنی دارد، برای بزرگ نشان دادن خود ناچار است دیگران را کوچک کند. روحیه وحدتآفرین شهید سلیمانی از سه اصل عمیق سرچشمه میگرفت. حاج قاسم، چون دغدغه خودسازی داشت، در مواجهه با طیفهای مختلف مردم، از موضع «مچگیری» وارد نمیشد، بلکه با نگاه یک پدر دلسوز رفتار میکرد. شهید سلیمانی به انسانها نگاه مصرفی و جناحی نداشت، بلکه رابطهاش با جامعه بر پایه الفت پدری شکل گرفته بود؛ همان نگاه بلندی که با قاطعیت اعلام میکرد «آن دختر کمحجاب هم دختر ماست.» حاج قاسم، چون مردم را صادقانه دوست داشت، گاردهای ذهنی در برابرش فرو میریخت و همه سلایق حول محور حقیقت جمع میشدند.
در تربیت اسلامی، الگوها باید قابل دسترس و قابل اقتدا باشند، نه شخصیتهایی دستنیافتنی که صرفاً ستایش شوند. چگونه میتوان شخصیت شهید سلیمانی را از یک چهره صرفاً حماسی و تاریخی به الگویی ملموس برای زندگی روزمره نوجوانان تبدیل کرد؟
در پیمایش ملی پرتره نوجوان ایرانی، وقتی از نوجوانان پرسیده شده مهمترین ویژگی الگوی شما چیست، بالاترین پاسخ در میان دختران و پسران، «تلاش، پشتکار و جنگندگی در راه هدف» بوده است، یعنی نوجوان ما ذاتاً شیفته تلاش و ساختن است، اما وقتی الگو را در هالهای ماورایی میبریم و تصویری از جزئیات تلاشهای او نمیدهیم، آن الگو مثل قلهای در دوردست میشود که نوجوان، چون راه فتحش را نمیداند، از خیر شبیه شدن به او میگذرد!
برای ملموسسازی حاج قاسم، چهار گام عملی لازم است. از آنجا که تحمیل مستقیم و تبلیغات گلخانهای، اشتهای درونی نوجوان را کور میکند در نتیجه باید با اشارات کوتاه، واقعی و غیرمستقیم، کنجکاوی نوجوان را برانگیزیم تا خودش سراغ شناختن آن شخصیت بیاید. دوم به جای مقامات پیچیده عرفانی، باید از شجاعت، هوشمندی در حل بحران، وفای به عهد و دستگیری از ضعیفان در زندگی حاج قاسم گفت. سوم باید با خاطرات پرجزئیات و داستانهای گیرا نشان داد قاسم سلیمانی هم از ابتدا یک قهرمان دستنیافتنی نبود، بلکه جوانی روستایی بود که با کار، ادب در برابر والدین و تمرین مسئولیتپذیری پلهپله بالا آمد. چهارم در قالب برنامههایی مثل «کشف رمز موفقیت»، خود نوجوانان را به میدان بیاوریم تا درباره ابعاد شخصیتی شهید سلیمانی تحقیق کنند و برداشت خود را روایت کنند.
اگر بخواهیم بر اساس سیره تربیتی شهید سلیمانی، نقشه راهی برای تربیت نسل قهرمان و مسئولیتپذیر ترسیم کنیم، این مسیر باید از کجا آغاز شود؟
والدین باید با ایجاد فضایی صمیمی به دور از مچگیری، با نوجوان رفیق شوند، به او مسئولیت بدهند و خطاهایش را بدون تحقیر اصلاح کنند. از همه مهمتر، فرزند را از قرنطینه راحتی بیرون بیاورند و در متن واقعی زندگی مثل سفرهای سخت، عیادت بیمار و کمک به نیازمندان محله خود همراه خود ببرند تا نوجوان ایثار و مسئولیتپذیری را در عمل با والدینش تمرین کند. در مدارس باید سراغ مربیانی بروند که علاوه بر تدین، دارای جاذبههای شخصیتی، روحیه شاداب، قدرت ارتباطگیری و دغدغه تربیتی باشند. همچنین با ایدههایی مثل «صندلی داغ با نخبگان بومی» و «پروژههای حل مسئله»، نوجوان را با الگوهای نزدیک آشنا کنند. همچنین رسانه باید از نصیحتدرمانی مستقیم فاصله بگیرد. هنر رسانه این است که بر پایه «یادگیری مشاهدهای»، فضیلتهایی، چون شجاعت، فداکاری و دغدغه ایران را در قالب درام، فیلم و معرفی قهرمانان واقعی در عرصههای گوناگون به تصویر بکشد؛ طوری که نوجوان بدون حس تحمیل، با شوق درونی عاشق این قلهها شود.