نوجوانی را تصور کنید که هر روز صبح، پیش از آنکه از تختخواب بیرون بیاید، صفحه تلفنش را باز میکند جوان آنلاین: نوجوانی را تصور کنید که هر روز صبح، پیش از آنکه از تختخواب بیرون بیاید، صفحه تلفنش را باز میکند. چند چهره مشهور در قاب گوشی ظاهر میشوند. یکی با لباس تازه و خودروی گرانقیمتش، دیگری با ویدیویی که میلیونها بار دیده شده و آن یکی با جنجالی که از شب گذشته فضای مجازی را پر کرده است. تعداد دنبالکنندگانشان سر به میلیون میزند. نامشان همه جا شنیده میشود و هر حرکتشان موضوع بحث است. چند دقیقه بعد، نوجوان به مدرسه میرود و شاید در مسیر، از کنار کسی عبور کند که سالها برای نجات جان دیگران تلاش کرده، بیآنکه نامش را بداند. معلمی که زندگی چند دانشآموز را تغییر داده، امدادگری که در حادثهای جانش را به خطر انداخته یا انسانی که بیهیاهو بخشی از عمرش را صرف خدمت به دیگران کرده است. در جهان اول، همه چیز در معرض دید است. در جهان دوم، بسیاری از ارزشمندترین کارها دور از چشم دوربینها اتفاق میافتد. همین فاصله، یکی از پرسشهای مهم زمانه ماست: چه کسی قهرمان است؟ کسی که بیشتر دیده میشود یا کسی که کار بزرگتری انجام میدهد؟ آیا شهرت، محبوبیت و تعداد دنبالکنندگان میتواند معیاری برای سنجش بزرگی یک انسان باشد؟
در نگاه نخست، ممکن است قهرمان و سلبریتی چندان از هم دور به نظر نرسند. هر دو شناختهشدهاند، دربارهشان حرف زده میشود و گروهی از مردم رفتار و سبک زندگیشان را دنبال میکنند. اما شباهت این دو بیشتر در میزان دیده شدن است، نه در دلیل و معنای این دیده شدن. سلبریتی معمولاً به واسطه حرفه، استعداد، ظاهر، سبک زندگی یا حضور رسانهای خود شناخته میشود. بازیگر، ورزشکار، خواننده یا تولیدکننده محتوایی که میلیونها مخاطب دارد، ممکن است محبوب و تأثیرگذار باشد. این محبوبیت لزوماً منفی نیست. یک هنرمند میتواند با اثرش امید ایجاد کند، یک ورزشکار میتواند الهامبخش تلاش و پشتکار باشد و یک چهره شناختهشده میتواند توجه جامعه را به مسئلهای مهم جلب کند. مسئله از جایی آغاز میشود که شهرت، به جای یکی از ویژگیهای یک فرد، به معیار اصلی ارزشگذاری او تبدیل شود. قهرمان، اما با تعداد کسانی که نامش را میدانند تعریف نمیشود. او کسی است که در موقعیتی دشوار، مسئولیتی را میپذیرد. از منفعت شخصی خود میگذرد یا برای حفظ جان، امنیت، کرامت و آرامش دیگران قدمی برمیدارد. ممکن است شناختهشده باشد یا سالها کسی نامش را نشنود. ممکن است تصویرش روی جلد مجلهها باشد یا هیچ عکسی از او در فضای مجازی پیدا نشود. آنچه او را از دیگران متمایز میکند، نه میزان توجهی که دریافت میکند، بلکه کیفیت انتخابها و اثر رفتارش بر زندگی دیگران است. به بیان ساده، سلبریتی ممکن است به دلیل دیده شدن محبوب شود، اما قهرمان به دلیل کاری که انجام داده شایسته احترام میشود. شهرت میتواند نتیجه قهرمانی باشد، اما به تنهایی دلیل آن نیست.
شبکههای اجتماعی فقط ابزار ارتباط نیستند. آنها به یکی از مهمترین میدانهای شکلگیری سلیقه، محبوبیت و الگوهای رفتاری تبدیل شدهاند. در این میدان، دیده شدن گاهی از خود موضوع مهمتر میشود. الگوریتمهای پلتفرمهایی مانند اینستاگرام و تیکتاک معمولاً محتوایی را بیشتر به کاربران نشان میدهند که احتمال واکنش گرفتن آن بالاتر باشد. محتوایی که مخاطب را متوقف کند، به تماشا وادارد، وادار به نظر دادن کند یا او را به اشتراکگذاری ترغیب کند. در چنین فضایی، یک ویدیوی چندثانیهای از یک حرکت عجیب، یک دعوای جنجالی یا نمایش زندگی لوکس ممکن است بیشتر از گزارشی درباره سالها فعالیت علمی، اجتماعی یا امدادی دیده شود. الگوریتم لزوماً نمیپرسد این فرد چه خدمتی به جامعه کرده یا رفتار او چه تأثیری بر زندگی دیگران دارد. آنچه برای سازوکار توزیع محتوا اهمیت دارد، میزان تعامل کاربران است. به همین دلیل، گاهی چیزی که بیشترین توجه را میگیرد، لزوماً بیشترین ارزش را ندارد. این سازوکار را میتوان نوعی کارخانه شهرت دانست. کارخانهای که مواد اولیهاش تصویر، هیجان، جنجال و واکنش مخاطب است. در این کارخانه، مرز میان محبوبیت و اعتبار بهتدریج کمرنگ میشود. فردی که ویدیوهایش بازدید بالایی دارد، ممکن است در ذهن مخاطب به کسی تبدیل شود که حرفهایش در هر زمینهای معتبر است. کسی که میلیونها دنبالکننده دارد، گاهی بدون داشتن تخصص یا تجربه کافی، درباره موضوعات پزشکی، اجتماعی، اقتصادی و حتی تربیتی اظهار نظر میکند و بخشی از مخاطبان نیز سخنان او را به دلیل شهرتش میپذیرند. این همان نقطهای است که قهرمانسازی کاذب آغاز میشود. فرد مشهور، به تدریج از یک چهره سرگرمکننده به الگوی زندگی تبدیل میشود. نه لزوماً به دلیل ویژگیهای اخلاقی یا دستاوردهایش، بلکه، چون دائماً در برابر چشم مخاطب قرار دارد. تکرار تصویر، گاهی جای شناخت واقعی را میگیرد. مخاطب تصور میکند کسی را میشناسد، در حالی که فقط بخش انتخابشدهای از زندگی او را دیده است. گاهی مرز میان تجربه شخصی، تبلیغ تجاری و توصیه تخصصی روشن نیست. نوجوانی که هنوز در حال شکل دادن به معیارهای خود برای موفقیت است، ممکن است تصور کند خوشبختی در داشتن لباس خاص، سفرهای پرهزینه، ظاهر بینقص یا زندگی پرزرقوبرق خلاصه میشود. در این میان، جنجال نیز میتواند به ابزاری برای حفظ شهرت تبدیل شود. هرچه واکنشها بیشتر باشد، احتمال دیده شدن دوباره افزایش مییابد. گاهی حتی انتقاد و مخالفت مخاطبان نیز به سود چهرهای تمام میشود که به دنبال حفظ حضور در فضای عمومی است. به این ترتیب، ممکن است فردی نه به خاطر یک دستاورد ارزشمند، بلکه به دلیل رفتارهای تحریکآمیز و حاشیهساز، در مرکز توجه قرار بگیرد. مسئله، تشخیص تفاوت میان شهرتی است که بر پایه توانایی و اثر مثبت شکل گرفته و شهرتی که فقط اگر تعداد دنبالکنندگان، میزان بازدید و حضور مداوم در رسانهها معیار قهرمانی نیست، پس باید به دنبال چه نشانههایی باشیم؟ قهرمان واقعی را نمیتوان با یک تعریف کوتاه یا یک فهرست ساده شناخت، اما چند ویژگی میتواند در تشخیص او راهگشا باشد. نخستین ویژگی، دیگرخواهی است. قهرمان واقعی فقط به این فکر نمیکند که چه چیزی به دست میآورد. میتواند نیاز و رنج دیگران را ببیند و برای آن مسئولیتی بپذیرد. ویژگی دوم، عملگرایی است. قهرمان بودن با حرفهای زیبا، شعارهای پرشور یا انتشار جملات انگیزشی به دست نمیآید. میان آنچه فرد میگوید و آنچه انجام میدهد باید نسبتی واقعی وجود داشته باشد. قهرمان در لحظه عمل شناخته میشود. آنجا که انجام وظیفه دشوار است و امکان فرار از مسئولیت وجود دارد. فداکاری نیز از عناصر مهم قهرمانی است. البته هر فداکاریای به معنای قهرمانی نیست و هر قهرمانی هم لزوماً با یک اقدام خارقالعاده یا به خطر انداختن جان همراه نمیشود. گاهی فداکاری در سالها تلاش بیوقفه، گذشتن از آسایش شخصی، ایستادگی در برابر بیعدالتی یا پذیرفتن مسئولیتی دشوار معنا پیدا میکند. معلمی که با وجود دشواریها برای آموزش دانشآموزان محروم تلاش میکند، پزشکی که در شرایط سخت به بیماران خدمت میکند یا امدادگری که برای نجات انسانها خطر میپذیرد، ممکن است در زندگی روزمره خود قهرمانانه رفتار کند. حتی اگر نامش هرگز به تیتر رسانهها راه پیدا نکند. مسئولیتپذیری و پایبندی به اصول نیز اهمیت دارد. قهرمان واقعی فقط زمانی که دوربینها روشناند، رفتار مسئولانه نشان نمیدهد. ارزشهای او در موقعیتهای دشوار هم قابل مشاهده است. اثرگذاری بر زندگی دیگران یکی از مهمترین معیارهاست. در نهایت باید گفت قهرمان در قاب نیست. در انتخابی است که وقتی تماشاگر و تشویقی وجود ندارد انجام میدهیم. در مسئولیتی که میپذیریم، در حقی که از آن دفاع میکنیم و در قدمی که برای دیگری برمیداریم.