جوان آنلاین: کاهش نرخ باروری کل به ۳۴/۱ فرزند به ازای هر زن، کاهش ازدواج‌ها و شتاب گرفتن روند سالمندی، چالش‌های سه‌گانه‌ای هستند که بلای جان جمعیت کشور شده‌اند، به گونه‌ای که در یک دهه گذشته تعداد موالید کشور ۴۳ درصد کاهش یافته‌است. نکته قابل‌تأمل اینکه بنا به تأکید معاون بهداشت وزارت بهداشت، زمان مداخله برای اصلاح روند‌های جمعیتی محدود است و هر دهه تأخیر در بازگرداندن نرخ باروری، مسیر سالمندی جمعیت را عمیق‌تر و بازگشت از آن را پرهزینه‌تر می‌کند.
هر چند این روز‌ها کشور درگیر سرشماری تازه جمعیتی است و هنوز نتایج این سرشماری بیرون نیامده، اما پیش‌بینی‌ها و بررسی روند‌های جمعیتی نگرانی نسبت به آینده جمعیت کشور را عمیق‌تر می‌کند. نرخ باروری جمعیت همچنان روند نزولی خود را ادامه داده و کاهش ازدواج‌ها این روند را تشدید کرده‌است. از سوی دیگر سهم سالمندان از جمعیت کل کشور هم رو به افزایش است و هرم سنی جامعه ایران وارد میانسالی شده‌است.
کاهش ۴۳ درصدی موالید در یک دهه
علیرضا رئیسی در بیست‌وچهارمین کنگره بین‌المللی انجمن علمی باروری و ناباروری ایران با محوریت جوانی جمعیت، با ارائه تصویری از وضعیت جمعیتی کشور، در توصیف وضعیت جمعیت کشور این‌گونه توضیح داد: «ایران هم‌زمان با سه روند کاهش باروری، ریزش پیوسته موالید و شتاب فزاینده سالمندی مواجه است؛ روند‌هایی که در صورت تداوم، ساختار جمعیتی کشور را با تغییرات جدی روبه‌رو خواهد کرد.»
وی با اشاره به کاهش مستمر نرخ باروری کل در کشور افزود: «این شاخص از ۵۴/۱ فرزند به ازای هر زن در سال ۱۴۰۲ به ۴۴/۱ در سال ۱۴۰۳ و ۳۴/۱ در سال ۱۴۰۴ رسیده‌است. در حال حاضر ۲۹ استان از ۳۱ استان کشور پایین‌تر از سطح جانشینی جمعیت، یعنی ۱/۲ فرزند به ازای هر زن، قرار دارند.»
معاون بهداشت وزارت بهداشت با بیان اینکه تعداد موالید کشور طی یک دهه گذشته حدود ۴۳ درصد کاهش یافته است، گفت: «تعداد تولد‌ها از یک میلیون و ۵۷۰ هزار و ۲۱۹ مورد در سال ۱۳۹۴ به حدود ۸۹۲ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده‌است. همچنین بررسی آمار شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ از ادامه روند کاهشی موالید نسبت به مدت مشابه سال قبل حکایت دارد.»
کاهش ازدواج ریشه اصلی افت باروری
رئیسی با تأکید بر ضرورت توجه به عوامل ساختاری کاهش باروری تصریح کرد: «مقایسه نرخ باروری کل با باروری نکاحی نشان می‌دهد مسئله اصلی صرفاً کاهش تمایل زوج‌های متأهل به فرزندآوری نیست. نرخ باروری نکاحی حدود ۵۴/۲ فرزند است، در حالی که نرخ باروری کل به ۳۴/۱ رسیده‌است؛ این فاصله نشان می‌دهد کاهش ازدواج و تأخیر در تشکیل خانواده و تولد فرزند اول، نقش مهمی در افت باروری کشور دارد.»
وی با اشاره به کاهش حدود ۲۳ درصدی ازدواج‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ افزود: «میانگین سن ازدواج زنان در کشور حدود ۲۴ سال و سن مادر شدن در زمان تولد نخستین فرزند حدود ۲۷ سال است. این فاصله زمانی و افزایش سن ازدواج، فرصت فرزندآوری خانواده‌ها را محدودتر می‌کند و احتمال تولد فرزندان دوم و سوم را نیز کاهش می‌دهد.»
شتاب سالمندی و کاهش رشد طبیعی جمعیت
معاون بهداشت وزارت بهداشت با اشاره به تغییر ساختار سنی جمعیت کشور افزود: «سهم جمعیت ۶۰ سال و بیشتر از حدود ۹ درصد در سال ۱۳۹۵ به حدود ۱۲ درصد در سال ۱۴۰۵ رسیده و میانه سنی جمعیت کشور نیز اکنون حدود ۳۵ سال است. این شاخص‌ها نشان می‌دهد جمعیت ایران از ساختار جوان فاصله گرفته و به سمت سالمندی حرکت می‌کند.»
به گفته وی رشد طبیعی جمعیت از حدود ۳/۱ درصد در سال ۱۳۹۰ به حدود نیم درصد در سال ۱۴۰۴ کاهش یافته‌است. از سوی دیگر، کوچک شدن گروه‌های سنی متولدشده در سال‌های گذشته به معنای کاهش تعداد مادران بالقوه در دهه‌های آینده است، بنابراین حتی ثابت ماندن نرخ باروری نیز به‌تنهایی برای توقف روند کاهش موالید کافی نخواهد بود.
رئیسی با اشاره به افزایش سن جمعیت و پیامد‌های آن برای نظام سلامت خاطر نشان کرد: «با افزایش سهم سالمندان، نیاز به خدمات سلامت سالمندی، مراقبت‌های طولانی‌مدت و برنامه‌ریزی متناسب با تغییر ساختار سنی جمعیت نیز افزایش خواهد یافت.»
نگرانی از ایران ۳۱ میلیونی
مرضیه وحید دستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، هم با بیان اینکه برای حفظ جمعیت فعلی کشور در محدوده ۸۷ میلیون نفر، نرخ باروری کلی باید به بالای ۱/۲ فرزند به ازای هر زن در سن باروری برسد، تصریح کرد: «آمار نرخ باروری کلی کشور در سال ۱۴۰۴ به ۳۴/۱ رسیده است؛ در حالی که در دهه ۶۰ (سال ۱۳۶۵) هر زن به‌طور میانگین ۶ تا ۷ فرزند به دنیا می‌آورد.» به گفته وی، بر اساس برآورد‌های سازمان بهداشت جهانی، اگر با همین وضعیت پیش برویم، تا ۷۵ سال آینده جمعیت ایران به ۳۱ میلیون نفر خواهد رسید و در محاصره کشور‌های با جمعیت صد‌ها میلیونی، خود را نابود خواهیم کرد.
بحران سالمندی
دستجردی با اشاره به آمار نگران‌کننده مجرد‌های کشور خاطرنشان کرد: «در حال حاضر حدود ۳/۷ میلیون مرد مجرد (۲۰ تا ۵۴ سال) و حدود ۵/۶ تا ۷ میلیون زن مجرد (۱۵ تا ۴۹ سال در سن باروری) داریم؛ یعنی حدود ۱۴ میلیون فرد مجرد در سن باروری در کشور حضور دارند که نیازمند توجه و تشویق ویژه هستند.» وی با مقایسه سن ازدواج و فرزندآوری در کل کشور و پایتخت گفت: «میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری در کل کشور ۶/۲۷ سال است، اما در تهران به ۸/۳۰ سال می‌رسد. با توجه به فاصله ۶/۴ ساله ازدواج تا فرزند اول، مادران در سنین بالا صاحب فرزند می‌شوند که چالش‌های ناباروری را دوچندان می‌کند.»
دبیر ستاد جوانی جمعیت با اشاره به رشد هفت برابری تجرد قطعی زنان (از ۱/ ۱ درصد در سال ۷۵ به ۷/ ۷ درصد) و کاهش آمار ازدواج از ۹۰۰ هزار مورد در سال ۸۹ به ۴۳۱ هزار مورد در سال ۱۴۰۴، به بحران سالمندی اشاره کرد و گفت: «جمعیت سالمند بالای ۶۰ سال کشور که هم‌اکنون ۱۳ درصد است، در سال ۱۴۳۰ به ۳۲ درصد خواهد رسید که کشور را با بحران هزینه‌ها و کمبود نیروی جوان مراقبت‌کننده مواجه می‌کند.»
تدوین سیاست‌های جمعیتی متناسب با شرایط استان‌ها
علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزارت بهداشت، با تأکید بر تفاوت‌های منطقه‌ای در شاخص‌های جمعیتی گفت: «یک سیاست یکسان برای همه استان‌ها پاسخگوی شرایط جمعیتی کشور نیست. تفاوت در سطح باروری، سن ازدواج، فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول و سرعت سالمندی ایجاب می‌کند سیاست‌ها و مداخلات جمعیتی متناسب با ویژگی‌های هر منطقه طراحی و اجرا شوند.»
وی درباره اولویت‌ها برای مواجهه با چالش‌های جمعیتی کشور این‌گونه توضیح داد: «نخست، تمرکز برنامه‌های جوانی جمعیت بر زنجیره ازدواج تا تولد فرزند اول، سن ازدواج و فاصله زمانی تا نخستین فرزند است؛ زیرا مداخلات نباید صرفاً بر فرزند دوم و سوم متمرکز باشند.»
به گفته وی اولویت دوم، تقویت نقش نظام سلامت در مشاوره فرزندآوری، شناسایی فعال زوج‌های نیازمند خدمات، تشخیص و درمان ناباروری، مراقبت از بارداری سالم، کاهش سزارین‌های غیرضروری و پیشگیری از سقط است. دستجردی هم با اشاره به اقدامات حمایتی دولت همچون کارت امید مادر پیشنهاد داد خدمات ناباروری تحت پوشش کامل بیمه‌ها قرار گرفته و غربالگری ناباروری در شبکه بهداشت و درمان کشور ادغام شود.
