جوان آنلاین: ساعت هنوز ۷:۴۰ صبح نشده که دانشآموزان یکییکی وارد مدرسه میشوند، اما برای بسیاری از آنها، روز تحصیلی نه با لبخند و استقبال که با تشر، توبیخ و حتی ایستادن گوشه دیوار آغاز میشود! دیر رسیدن کافی است تا دانشآموز در برابر مدیر یا معاون مدرسه قرار بگیرد و اگر خانوادهای هم از این برخوردها انتقاد کند، پاسخ از قبل آماده است، اینکه «مدرسه ضوابط خودش را دارد!» این برخورد اول صبح و ورود به مدرسه است و معلوم نیست تا لحظه به صدا درآمدن زنگ آخر چه اتفاقات دیگری هم در محل تحصیل کودکان و نوجوانان رقم میخورد که به جای جذب آنها به کلاس درس، پسشان میزند و دوستنداشتنی میشود! اما، مگر مدرسه قرار نیست خانه دوم و پناه امن فرزندانمان باشد؟! جایی که اگر دانشآموز ترسید، اگر به دردسر افتاد یا اگر در خانه احساس امنیت نکرد، به آن پناه ببرد؟
ماجرای تلخ سوگند صیادی، بار دیگر مسئولیت مدرسه را در قبال جان، امنیت و اعتماد دانشآموزان به صدر سؤالات آورده است. سخنگوی آموزشوپرورش هم از برخورد با هرگونه قصور احتمالی در این پرونده گفته، اما آیا باید منتظر وقوع یک فاجعه بمانیم تا بفهمیم مدرسهای در انجام مسئولیتش کوتاهی میکند یا نه؟! چند مدرسه دیگر داریم که دانشآموزانشان صدایی برای شنیده شدن ندارند و کسی از آنچه پشت درهایشان میگذرد خبر ندارد؟!
حادثه در دست بررسی است
سوگند صیادی، دانشآموز ۱۶ ساله اهل کرمانشاه در یک سقوط مشکوک جان خود را از دست داد. در گزارشهای اولیه آمده که این اتفاق بعد از آنکه موضوعی درباره زندگی شخصیاش از سوی مسئولان مدرسه به پدرش اطلاع داده شد رخ داده است، آنطور که یکی از سایتهای خبری در گزارشش نوشته، سوگند پس از بازگشت به خانه از طبقه پنجم ساختمان سقوط کرده و جان خود را از دست داده است. مرگ سوگند با تشکیل پرونده قضایی و بررسی فرضیههای مختلف درباره علت مرگ، ابعاد پیچیدهتری پیدا کرده، به طوری که روز گذشته دادستان مرکز استان کرمانشاه به آن واکنش نشان داد، حمیدرضا کریمی به رسانهها گفت: «در راستای بررسی دقیق ابعاد این حادثه، دستورات قضایی لازم صادر شده و تحقیقات برای روشن شدن علت و چگونگی وقوع این اتفاق با جدیت ادامه دارد.»
نقش پررنگ مدرسه.
اما ماجرای سوگند فقط به چگونگی مرگ او و بررسی فرضیههای قضایی محدود نمیشود. پیش از آنکه تحقیقات قضایی به نتیجه برسد، عملکرد مدرسه باید بررسی شود. نهادی که دانشآموزان بخش مهمی از ساعات روز خود را در آن میگذرانند و انتظار دارند در موقعیتهای دشوار، صدای آنها را بشنود و از امنیتشان مراقبت کند.
در همین زمینه، نرگس ملکزاده، کارشناس آموزش و معلم، معتقد است بررسی این حادثه نباید صرفاً به رفتار خانواده محدود بماند و عملکرد مدرسه و سازوکارهای حمایتی آموزشوپرورش نیز باید زیر ذرهبین برود: «در این ماجرا، پدر مسئولیت رفتار خود را برعهده دارد، اما این موضوع نباید باعث شود سهم احتمالی مدرسه و نظام آموزشی در نحوه مواجهه با بحران نادیده گرفته شود. آموزشوپرورش نیز باید درباره عملکرد خود و سازوکارهایی که برای حمایت از دانشآموزان در اختیار دارد، پاسخگو باشد.»
از نگاه این کارشناس، مدرسه را نمیتوان فقط محلی برای آموزش دروس و اجرای مقررات انضباطی دانست. دانشآموز در مدرسه فقط درس نمیخواند، بلکه بخشی از زندگی شخصی، عاطفی و اجتماعی خود را نیز در همین محیط تجربه میکند. به همین دلیل، مسئولیت مدرسه به کلاس درس و نمره و حضور و غیاب ختم نمیشود: «مدرسه در قبال تربیت و مراقبت از دانشآموزان نیز مسئول است و باید بتواند امنیت جسمی و روانی آنها را حفظ کند. مسئله این است که آموزشوپرورش برای شناسایی آسیبهای اجتماعی و مواجهه درست با آنها چه برنامه عملیاتی دارد؟ شناسایی بسیاری از این آسیبها دشوار نیست، آنچه اهمیت دارد نحوه مداخله، انتخاب راهکار تربیتی و پیگیری تخصصی مسئله است.»
ترس دانشآموز را جدی بگیرید!
ماجرای سوگند از این جهت اهمیت بیشتری پیدا میکند که در روایتهای منتشر شده، از ترس او نسبت به واکنش پدرش و مخالفتش با اطلاع دادن موضوع به خانواده سخن گفته شده است. ملکزاده در همین رابطه میگوید: «وقتی دانشآموزی به مدیر مدرسه میگوید از اطلاع خانواده به دلیل احتمال به خطر افتادن جانش میترسد، این موضوع دیگر یک مسئله عادی خانوادگی نیست، بلکه نشانهای جدی از احتمال خشونت است. مدیر باید پیش از هر اقدامی شرایط را ارزیابی کند و از مسیرهای تخصصی و حمایتی کمک بگیرد. تماس با فردی که دانشآموز از او احساس خطر میکند، بدون توجه به این هشدار و پیامدهای احتمالی آن، میتواند نشاندهنده ضعف در تشخیص موقعیت و تصمیمگیری حرفهای باشد.»
در چنین شرایطی، مسئله فقط این نیست که مدیر مدرسه با خانواده تماس گرفته یا نگرفته است، بلکه باید دید پیش از این تماس چه ارزیابی انجام شده و آیا احتمال خطر برای دانشآموز مورد توجه قرار گرفته؟ به اعتقاد این کارشناس، مدرسه نمیتواند با اطلاع دادن یک موضوع به خانواده، پرونده را مختومه تلقی کند: «تماس با خانواده نباید اولین و آخرین اقدام مدرسه باشد. گاهی خود خانواده نیز برای مواجهه با یک مسئله اجتماعی یا تربیتی به راهنمایی و حمایت تخصصی نیاز دارد. مدرسه نمیتواند دانشآموز را با تمام مشکلاتش به خانواده واگذار کند و با یک تماس تلفنی، مسئولیت خود را پایانیافته بداند.»
مشاور مدرسه کجای ماجراست؟
در کنار مدیر و معاونان، مشاوران مدارس نیز در مواجهه با چنین موقعیتهایی نقش مهمی دارند. با این حال، حضور مشاور در ساختار مدرسه زمانی معنا پیدا میکند که بتواند در لحظات حساس وارد عمل شود و فقط به ارائه خدمات معمول مشاورهای یا تکمیل ساعات اداری محدود نماند.
موضوعی که ملکزاده نیز بدان اشاره میکند: «باید مشخص شود مدرسه سوگند مشاور داشته است یا خیر و اگر داشته، در مواجهه با این مسئله چه نقشی ایفا کرده است؟ آیا توانسته مدیر را به سمت یک مسیر حمایتی و تخصصی هدایت کند؟ مشاور مدرسه باید در شناسایی، پیشگیری و مدیریت آسیبهای اجتماعی نقش واقعی داشته باشد.»
البته مسئولیت مواجهه با موقعیتهای پرخطر را نمیتوان تنها بر دوش مشاور گذاشت. همه عوامل مدرسه باید بدانند در برابر هشدارهای دانشآموز چگونه واکنش نشان دهند، چه زمانی از مداخله مستقیم خودداری کنند و از چه مسیرهایی برای دریافت کمک تخصصی استفاده کنند.
لزوم بررسی اثربخشی دورههای توانمندسازی مدیران و معلمان
آموزشوپرورش سالهاست از برگزاری دورههای توانمندسازی مدیران و معلمان سخن میگوید. ملکزاده اثربخشی این دورهها را نیازمند بررسی میداند و میگوید: «آموزشوپرورش سالهاست از توانمندسازی عوامل مدرسه صحبت میکند، اما باید دید خروجی این دورهها در محیط واقعی مدرسه چیست. هزینههایی که برای آموزش مدیران و معلمان صرف میشود، چقدر قدرت تشخیص، تصمیمگیری و مداخله آنها را افزایش داده است؟ اگر مدیری در مواجهه با هشدار صریح یک دانشآموز درباره امنیت جانی خود نتواند مسیر مناسبی انتخاب کند، باید کیفیت و اثربخشی آموزشهای ارائهشده را نیز بررسی کرد.»
به اعتقاد این کارشناس، مسئله فقط آموزش مدیران فعلی نیست و شیوه انتخاب مدیران مدارس نیز باید مورد توجه قرار گیرد. مدیریت مدرسه مسئولیتی فراتر از امور اداری و اجرایی است و فردی که در این جایگاه قرار میگیرد، باید از توانایی تشخیص موقعیتهای پیچیده انسانی و مهارتهای تربیتی برخوردار باشد. او در این باره میگوید: «مدیر مدرسه باید از شایستگی تربیتی، بلوغ حرفهای و قدرت تشخیص برخوردار باشد و بتواند در موقعیتهای پیچیده، تصمیمهایی متناسب با شرایط دانشآموزان بگیرد.»
چه چیزی قرار است تغییر کند؟!
در پی بالا گرفتن واکنشها به ماجرای سوگند صیادی، علی فرهادی، سخنگوی وزارت آموزشوپرورش نیز از پیگیری این پرونده خبر داده و گفته که در صورت احراز هرگونه قصور یا تخلف از سوی عوامل مدرسه، برخورد قانونی صورت خواهد گرفت. فرهادی همچنین با اشاره به مسئولیت آموزشوپرورش در صیانت از جان و روان دانشآموزان گفته است: «ما در مسیر تعلیموتربیت، به صیانت از جان و روان دانشآموزان سوگند خوردهایم و خود را به این عهد متعهد میدانیم.» او از ادامه پیگیری ابعاد پرونده خبر داده است: «در صورت احراز هرگونه قصور یا تخلف از سوی عوامل مدرسه، برخورد قانونی صورت خواهد گرفت.» به گفته سخنگوی این وزارتخانه، نتایج پیگیریها نیز متعاقباً اطلاعرسانی خواهد شد.
پرواضح است که اگر کسی در انجام مسئولیتش کوتاهی کرده، باید پاسخگو باشد و هیچ مماشاتی با او صورت نگیرد. اما جامعه، امروز، فقط منتظر اعلام نتیجه بررسیها و برخورد با خاطیان نیست! مردم میخواهند بدانند بعد از این ماجرا قرار است چه چیزی تغییر کند؟! چند دانشآموز دیگر در مدارس با مشکلاتی دستوپنجه نرم میکنند که کسی آنها را جدی نمیگیرد؟! چند مدیر و معاون هنوز نمیدانند در مواجهه با دانشآموزی که از یک بحران خانوادگی یا احتمال آسیب دیدن خبر میدهد، چه واکنشی باید نشان دهند؟!
اینکه مسئولان پشت تریبون از دانشآموزان بهعنوان آیندهسازان کشور و امانتهای ارزشمند خانوادهها یاد کنند، حرف تازهای نیست. این جملات زمانی معنا پیدا میکنند که در رفتار روزمره مدارس هم دیده شوند.
سوگند دیگر به مدرسه برنمیگردد، اما میلیونها دانشآموز دیگر از در همین مدارس وارد میشوند و ساعتهایی از عمرشان را در کلاسهای درس میگذرانند. آنها حق دارند در مدرسه احساس امنیت کنند، صدایشان شنیده شود و بدانند اگر روزی گرفتار ترس و بحران شدند، کسی هست که به کمکشان بیاید.